Machteloos?

Kunst en Politiek

Tegen alle kunstvrienden in Nederland zou ik willen zeggen dat wij ons in de politieke discussies binnen de diverse media vooral niet uiteen moeten laten spelen door Jesse Klaver, de aller humaanste in ons land. Hij wil nu zelfs vluchtelingen uit Libanon en Jordanië ongelimiteerd toegang verlenen tot Nederland. Nog liever zou hij iedereen willen verwelkomen in ons kleine landje Nederland die de ellende van armoede en oorlog ontvluchten vanuit zelfs West-China en Zuid-Afrika. Waar liggen de grenzen voor Jesse eigenlijk? Jesse Klaver doet mij denken een onnozele die door een paar boeven is wijsgemaakt dat hij zijn oogziekte zou kunnen genezen met urine. Op weg naar huis wordt de arme man blind en kan hij zijn beeldschone vriendin die hem vergezelt niet meer beschermen. De boeven hoeven alleen nog maar te wachten op een strategische plek om de vrouw te overweldigen en te verkrachten. De hierboven genoemde scene komt uit een Nederlandse film waarvan ik de titel niet voor niets vergeten ben omdat het een soort trauma voor mij was. Wetende dat ik als kijker meer weet dan het personage in de film en de vrouw onherroepelijk op haar onheil afgaat (indachtig de stijlfiguur suspense van Hitchkock) wilde ik als filmkijker onmiddellijk in de film springen om het verhaal een andere wending te geven. Het is echter de pure machteloosheid die mij tijdens deze film parten speelde. Diezelfde machteloosheid ervaar ik opnieuw bij de politici die wij hebben gekozen, een regering hebben gevormd en bij voortduring blunderen. Alleen is het deze keer geen spannende film om haast pijnloos in alle comfort te genieten van een of ander drama, maar de werkelijkheid zelf, met diepe wanhoop, pijn en ontreddering.

Hoe kan dat?

Mondriaan Fonds.

Zit ik net het beleidsplan te lezen van het Mondriaan Fonds voor de komende jaren:

 

Vrijhaven van verbeelding,

deze versterken en verdiepen,

daarmee een katalysator zijn

en dynamiek bevorderen in de sector.

Laten we dat nu al doen in VM23 in Arnhem zonder enige cent subsidie. Alsof we het zelf hadden opgeschreven 

 

Geef mij een bril op sterkte

VM23

VM23 is een onafhankelijk, volledig ongesubsidieerd initiatief dat onder meer tentoonstellingen organiseert in een grote, onttakelde ruimte aan de Ir JP van Muilwijkstraat 23 in Arnhem en daarmee een podium biedt om het creatieve kapitaal in de stad, de regio en ook ver daarbuiten zichtbaar te maken. In een direct contact met het veld van de kunsten ontstaan haast vanzelfsprekend iedere keer weer opnieuw plannen, ideeën en concepten voor tentoonstellingen. In de korte tijd van haar bestaan heeft VM23 bewezen in een grote behoefte te voorzien met een zeer gevarieerd aanbod van tentoonstellingen, uitwisselingen en evenementen, zoals ook op de VM23 pagina op Facebook te zien en te lezen is.
In aanloop naar de komende internationale tentoonstelling Sonsbeek 2016 in Arnhem met de werktitel “Transaction” waarvan op dit moment nog helemaal niets bekend is constateren wij als een plaatselijk initiatief met een open, welwillende en actieve houding naar de kunst en de samenleving, waarbij zelfs het ruru huis meerdere keren door ons werd bezocht, dat de curator van Sonsbeek, zijnde het collectief ruangrupa uit Indonesië, haar belofte om een “proces” in te gaan en te willen samenwerken met de stad, haar inwoners en initiatieven niet nakomt. Behalve de al door haar gecontracteerde en gesubsidieerde instellingen, gaat ruangrupa ieder contact uit de weg, niet alleen met ons kunstinitiatief maar ook met vele anderen zoals wij dagelijks horen.

Als overheden de kunst subsidiëren is waakzaamheid geboden en liggen perversiteit en corruptie op de loer, schreef ik al eerder. Het gaat om vele tonnen subsidiegeld die zijn binnen geharkt met valse beloftes.
Plaatselijke kunstinitiatieven zijn overigens geen haar beter en om maar te willen aanhaken programmeert een van die initiatieven zelfs een cyclus van tentoonstellingen op basis van slechts een voorlopige werktitel van onze vrienden uit Indonesië: “Transaction” ofwel de expositieplek als metafoor voor de stad.

De notie door een Indonesische bril naar Nederland te kijken ontgaat VM23 volkomen. VM23 gaat gewoon haar eigen programma uitvoeren.

 

Valse beloftes

 Hoera, de subsidie is binnen.

Het collectief ruangrupa uit Jakarta is de curator van de komende beeldententoonstelling SONSBEEK 2016 in Arnhem. 

Op http://www.sonsbeek.org/ schrijft ruangrupa dat zij met de tentoonstelling SONSBEEK 2016-TRANSACTION graag mensen, ideeën en verhalen van de stad Arnhem wil onderzoeken. Leidend daarbij is haar fascinatie door en betrokkenheid bij het vraagstuk van het gemeenschappelijke recht op de stad, zo schrijft zij. Ruangrupa is heel benieuwd naar de stad en haar inwoners en zal met haar transparante en uitnodigende werkwijze bijdragen aan de zichtbaarheid van het proces – de zogenaamde ‘making of’ van deze tentoonstelling. Hiertoe heeft zij zelfs een grote kaart van Arnhem opgehangen in haar “(t)huiskamer”, het z.g. ruru huis, waarop de inwoners van Arnhem hun verhalen, ervaringen en herinneringen kunnen delen. Deze “data”, zo belooft ruangrupa, vormen het uitgangspunt* voor de programmering van SONBEEK 2016.

Behalve de deelname van slechts 2 of 3 Nederlandse kunstenaars aan de "echte" Sonsbeektentoonstelling kunnen we gezien de reputatie van dit collectief vele werken verwachten die ons leren door een andere bril naar ons zelf, naar Nederland, te kijken. Nu zit ik daar persoonlijk helemaal niet op te wachten, laat staan om reden van ons democratische systeem waarin het gemeenschappelijke recht op de stad is verankerd. Wat moet ik daar nu van leren? Ik zou het daarom graag willen omkeren. Eerder zou een Nederlandse bril vele andere landen passen, te beginnen bij het thuisland van de groep. Ik begrijp daarom de uitnodiging voor dit collectief ook niet.

Het verhaal van ruangrupa, hoe sympathiek in beginsel ook toen zij ooit werd opgericht, is veel te mooi om waar te zijn. Als het een verhaal voor een reclamefolder of een subsidieaanvraag was zou het zeer geslaagd zijn, maar om in haar programmering bewust een belangrijk Arnhems initiatief over het hoofd te zien dat in een grote behoefte voorziet van in Arnhem wonende en werkende kunstenaars is een omissie. De organisatoren van VM23 hebben tot op heden nog helemaal niets mogen vernemen van ruangrupa dat zegt zeer gehecht te zijn aan het “proces” en niet nalaat om haar eigen “veldwerk” te roemen. Geen enkele vraag, geen enkele uitnodiging, geen enkele reactie heeft ons van de kant van ruangrupa bereikt, zelfs niet nadat wij als een onafhankelijk podium voor de kunst onze openheid en welwillendheid hadden betoond door een paar bezoeken te brengen aan het ruru huis. Zonder enig resultaat. Wij horen dit ook terug van anderen die ons bezoeken. Wil ruangrupa eigenlijk wel samenwerken en heeft zij al niet veel eerder haar plan getrokken door haar favoriete kunstenaars te kiezen en zich met een aantal lokaal gesubsidieerde partijen te verbinden?

Ons initiatief VM23 bevindt zich in een grote onttakelde ruimte aan de Ir JP van Muilwijkstraat 23 in Arnhem die tijdelijk door de corporatie Portaal ter beschikking is gesteld. Wij organiseren sinds meer dan een jaar spraakmakende tentoonstellingen met een grote diversiteit. Deze plek heeft zich, zonder ook maar een cent overheidssubsidie te ontvangen, bewezen als een laagdrempelig doch hoogwaardig podium om zowel het enorme creatieve kapitaal in Arnhem zichtbaar te maken, uitwisselingen in Nederland en het buitenland te organiseren, jonge alumni en gerenommeerde kunstenaars te presenteren, bijzondere collecties te tonen en onder meer afstudeersolo’s, lezingen en meetings te faciliteren. Van al deze activiteiten in VM23 houden we ook een pagina op Facebook bij.

*Wie wel eens in het ruru huis is geweest ziet daar inderdaad een paar metalen borden met daarop een soort van gestileerde plattegronden hangen. Er is nauwelijks enige relevante informatie op die borden te vinden en als het een of ander met een kleurig plakplaatje is aangegeven dan is het onleesbaar of indien het toch leesbaar is, is het op de verkeerde plek bevestigd. Het is botweg gezegd gewoon allemaal onzin en eigenlijk veel te kinderachtig voor woorden om het hierover te hebben, ware het niet dat er door het collectief vele tonnen subsidiegeld zijn binnen geharkt met de valse belofte dat deze onzin die ruangrupa "data" noemt het uitgangspunt vormt voor de programmering van SONBEEK 2016.
Het leermoment is: Waar overheden (beeldende) kunst subsidiëren is waakzaamheid geboden.  

 

Beeldende Kunst?

 Kunst als Sociaal Ontwerp.

Valt er nog wat te beleven in de beeldende kunst? Of blijven we maar doorgaan met al die cryptische werkjes die zo slecht en onaantrekkelijk gemaakt zijn dat je zelfs als kunstliefhebber geen enkele zin meer hebt om de eventueel verborgen betekenissen ervan te ontcijferen. De wereld van de kunst wordt dagelijks geteisterd door een overvloed aan allerlei misbaksels die zonder enige schroom bij eerste gelegenheid worden tentoongesteld waarbij ieder besef lijkt te ontbreken dat voor het verbeelden, visualiseren en materialiseren van inhouden toch wel enige kennis, oefening, techniek en talent is vereist. De beeldende kunst als vakgebied lijkt er helemaal niet meer toe te doen nu iedereen een kunstenaar is en alles kunst kan zijn en zelfs professionele beeldende kunstenaars hun autonomie uitleveren aan gesubsidieerde kunstinstellingen die afdwingen dat de beeldende kunst vooral dient te participeren om voor de maatschappij een nuttige bouwsteen te zijn en daarmee bij te dragen aan wat ook wel genoemd wordt “Social Design”. Dit is werkelijk een onzinnig plan dat al bij voorbaat is mislukt omdat de doelgroep, dat is namelijk het gewone volk, helemaal niet wil dat de overheid rare kunstprojecten subsidieert ten koste van de noden in de samenleving. In plaats van elkaar bij voortduring het morele gelijk te betwisten zouden beeldende kunstenaars in Nederland beter hun aandacht kunnen geven aan hun eigenzinnige, autonome positie, onder meer door keihard te werken aan het vermogen om hun gedachten en gevoelens in prachtige kunstwerken te esthetiseren, zonodig met enige bijscholing.

Kunstsubsidie

PM

Als het om geld gaat worden de messen geslepen. Daar gelden concrete belangen en verdwijnen principes zomaar als sneeuw voor de zon. Dat geldt ook voor het terrein van de kunsten. Na de in vele ogen dramatische bezuinigingen door de overheid worden de schaarse subsidiegelden voor de autonome beeldende kunst (bijvoorbeeld in de regio Arnhem) nog steeds verjubeld aan allerlei onevenredigheden, onzinnigheden en zelfs pure onzin zoals de gelden voor kunstenaars die elkaar over en weer benoemen tot curatoren en de gelden die via een lokaal gesubsidieerde instelling naar kunstenaars gaan die hele rare kleurplaten over vluchtelingen maken voor kinderkamers. Diezelfde instelling gedraagt zich tegelijkertijd als een commerciële galerie en heeft het plan opgevat om, haaks op de doelen waarvoor zij subsidiegeld ontvangt, slechts een enkele kunstenaar- nota bene werkend in het buitenland- te promoten op zelfs 2 kostbare Rotterdamse beurzen in februari 2016. Deze instelling heet Plaats Maken en staat dit jaar op beide Rotterdamse kunstbeurzen, Art Rotterdam en RC Fair. Op Intersections van Art Rotterdam presenteert zij een installatie van Hester Oerlemans. Uiteraard zal de staf van deze instelling tijdens deze beurzen wederom op kosten van haar subsidiegevers haar intrek nemen in het nabijgelegen Hotel New York, zoals ik in 2015 al mocht vernemen. Toen ik in 2015 de stand van PM ofwel Plaats Maken bezocht in Rotterdam ontmoette ik een tafel in het midden van de exporuimte waar de voltallige staf van PM verzameld was, nog nagenietend van hun eigen succes, zonder ook maar enig oog te hebben voor mij als bezoeker. Dit beeld zal mij niet snel meer loslaten.     

De voorbeelden zijn legio, zelfs tot in het absurde. Daar waar de overheden de beeldende kunst subsidiëren liggen talloze perversiteiten op de loer en bemoeien zij zich, soms ongewild en onbedoeld, maar meestal nadrukkelijk en onwenselijk met haar inhoud. De huidige situatie in begin 2016 laat zien dat de overheden van de autonome beeldende kunst verlangen dat zij, willen zij ooit enige subsidie ontvangen, zich dienen te gedragen als een participerende partij, niet meer dan een nuttige bouwsteen in het kader van wat ook wel genoemd wordt: “Social Design”. Dit terwijl wij in Nederland ooit hadden afgesproken dit nooit meer te doen.

 

Verleden, Heden en Toekomst

Een Stadhuis.

Stadhuis Renkum in Oosterbeek.

Het was niet de schoonheid van het gebouw dat mij trof. Het Stadhuis in Oosterbeek van de gemeente Renkum beklemde mij al vanaf het eerste moment dat ik er binnentrad. Het gebouw ademde onmiskenbaar een bijzonder nare sfeer. Haar dwingende architectuur riep bij mij een sterk gevoel op dat ik er als een gewone burger vooral voor het College moest zijn. Hier heerste de "Delftse School", zie hier ten volle het cliché van “De Hooge Heeren” in steen gehouwen, gesloten en hiërarchisch. Ontegenzeggelijk de omgekeerde wereld en volstrekt niet meer van deze tijd. Hoewel een gevoel uiteraard slechts subjectief is werd ik in mijn gevoel bevestigd toen ik de woorden las van de architect M. J. GRANPRÉ MOLIÈRE, nu zo’n 50 jaar geleden: “De meest bijzondere ruimte is de kleine zuidhal op de begane grond. Vanuit deze vestibule kunnen bij Plechtigheden het College en Hoge Gasten naar buiten treden. Dit is de rijkst gedecoreerde ruimte in het gehele gebouw waaronder een 'mihrab' , een nis in een moskee waar de koran wordt bewaard en vereerd”. Aan deze woorden kan met gemak worden toegevoegd: “het plebs en gepeupel, dat op het plein was samengestroomd en vele uren in koude, storm en regen had gewacht op het buitentreden van de hoogwaardigheidsbekleders, volgde de stoet ademloos toen zij in rijtuigen en karossen vertrok in vele richtingen”. Hoewel ik een persoonlijke bewondering van de architect voor de stijlkenmerken van de Arabische cultuur nog wel kan begrijpen, ontgaat mij de toepassing van het stijlelement ‘mihrab’ in het gebouw volkomen. Alsof er in onze eigen westerse cultuur geen voorbeelden meer voorhanden waren en was de architect, een streng katholiek, op de gotiek uitgekeken. Nu zou je hierin geheel ‘politiek correct’ al onze onbevangen westerse openheid kunnen zien naar de schoonheid van andere culturen. Niet alleen het verleden maar ook de actualiteit leert ons echter dat die schoonheid in Arabische culturen bij voortduring door haar zelf wordt vernietigd. Het waren barbaren die onlangs de eeuwenoude Boeddhabeelden in Afghanistan opbliezen. De gemeente Renkum is echter geen haar beter. Zij ziet blijkbaar de schoonheid niet van haar eigen Creatieve Kapitaal dat onder meer door vele fantastische beeldende kunstenaars in haar gemeente gevormd wordt. Het was een teken aan de wand toen een paar maanden geleden de gemeente besloot bij een tentoonstelling van beeldende kunst in de Raadsgalerij van het Stadhuis het nuttigen van de drankjes en de hapjes te verbieden. Veel te duur, zo oordeelde zij. Het was een koddig gezicht om na een opening een lange stoet van kunstenaars met flessen wijn, nootjes en kaasplankjes richting het nabijgelegen aterliergebouw de Dennenkamp te zien gaan. Inmiddels heeft zij, ongehinderd door het beschaafde protest van haar kunstenaars, zonder enige schaamte en zonder ook maar een enkel alternatief te bieden, niet alleen de Raadsgalerij voor tentoonstellingen gesloten en daarmee een belangrijke plek vernietigt om het werk van haar kunstenaars aan haar inwoners te tonen, maar verwijdert zij ook radicaal het hierboven genoemde ateliergebouw voor een paar slordige villa’s. Hiermee komt ook een einde aan de vele cursussen voor de amateuristische kunstbeoefening die deze kunstenaars al vele jaren lang geheel op eigen initiatief hebben ontwikkeld en in een grote behoefte voorzien.

Je zou je kunnen vragen waarom ik al het hierboven staande schrijf. De reden is dat ik recent een jaar lang in een atelier in Oosterbeek werkte en onder meer de vele prachtige, plaatselijke initiatieven van Kreek, Kunstkoepel, Scarabee en Dennenkamp ontmoette. Ik zou wensen dat de beleidsmakers hiervoor meer oog zouden hebben. Een kunstenaarsdorp gaat Oosterbeek nooit meer worden. Wordt het daarom niet eens tijd om een paar honderd meter buiten de gemeentegrens de ongekende mogelijkheden te onderzoeken die direct gelegen zijn langs de Rijn tussen Arnhem en Oosterbeek, op een groot terrein met meerdere prachtige leegstaande gebouwen en zelfs rijksmonumenten, waarin de creatieve industrie een plaats kan vinden met studio’s, werkplaatsen, ateliers, tentoonstellingsruimten, theater- en filmzalen, innovatieve woningbouw, woon-werkplekken, parken en met wie weet zelfs een ooit gedroomd museum de Veluwezoom?

De kunst moet stromen

VM23

De kunst moet stromen.

De opening op vrijdag 4 december 2015 in het ACEC Gebouw in Apeldoorn van de tentoonstelling ANIMA die werd samengesteld door art@nuyens was een groot succes. Deze week nemen we op maandag, dinsdag en woensdag weer nieuwe werken in van de door ons geselecteerde beeldende kunstenaars voor de Wintersalon in VM23 die opent op zondag 13 december om 15.00 uur. Art@nuyens wil ook een podium bieden voor ambitieuze jonge kunstenaars van alle disciplines die de onttakelde ruimte van VM23 als een uitdaging zien om hun werk te presenteren. Na de succesvolle eind solo van Naomi Ruijgrok vorige week zal op donderdag 10 december om 17.00 uur en 20.00 uur en vrijdag 11 december om 20.00 uur Ylene Lugtenborg, theaterstudent van ArtEZ, haar eind solo presenteren in de catacomben van VM23. De plannen in 2016 voor tentoonstellingen in VM23 zijn legio. Voordat in februari een gerenommeerde kunstenaar uit Arnhem een bijzonder beeldend project gaat uitvoeren, werken in januari een groep tussentijds afstudeerders Graphic Design van ArtEZ aan hun eindpresentatie.

Wij hebben nooit geloofd in het einde van de beschaving als gevolg van de overheidsbezuinigingen op cultuur maar geloven wel in het creatieve kapitaal dat door de kunstenaars zelf gevormd wordt. De kunsten bloeien als nooit tevoren, zie het aanbod - sommigen spreken over een overaanbod - van beeldende kunst in de regio Arnhem in 2016 met zowel de Biënnale Gelderland als Sonsbeek. Daartoe uitgedaagd, willen wij in onze eigen, tijdelijke ruimte, en liefst ook in samenwerking met alle andere presentatieplekken van beeldende kunst in de stad, een aantal sterke tentoonstellingen neerzetten met vooral regionale kunstenaars.

De beeldende kunst stroomt, volledig ongesubsidieerd, op een non-plek en ontmoet, toont, initieert en verbindt.

 

Ongezond en klef

PM

Een overheid dient zich slechts onder strikte voorwaarden te verhouden met de beeldende kunst. Slechts in de sfeer van het geven van opdrachten, het beheren van het culturele erfgoed en het faciliteren van enkele podia voor de beeldende kunst zou zij financieel een niet onbelangrijke rol kunnen spelen. Veel verder mag haar invloed niet reiken. Als zij zich inhoudelijk met de beeldende kunst gaat bemoeien, ontstaan er verstoringen van een gezonde, competitieve kunstmarkt met allerlei onwenselijke effecten als gevolg: vriendjespolitiek, niet- markconforme prijzen, contractuele beperkingen, concurrentie op cursusaanbod, etc. Nu de subsidiespotjes grotendeels zijn opgedroogd is dit probleem niet kleiner maar juist veel scherper en nijpender geworden. De overgebleven clubjes die met veel minder geld dan voorheen gesubsidieerd worden, zullen minder kunstenaars aan zich willen binden en verworden zo tot kleffe bolwerkjes met een verwerpelijke “ons kent ons” mentaliteit. Niet alleen zal de doorstroom van nieuwe talenten in het gedrang komen, door de druk op de instellingen om te “scoren” zullen zij in toenemender mate allerlei rare initiatieven gaan ontwikkelen om het publiek toch maar bij de kunst te betrekken. Dit zal onherroepelijk leiden tot onduidelijke organisatiestructuren en sterk verwaterde doelstellingen.

Talloos zijn de voorbeelden die ik hier ter illustratie zou kunnen vermelden. Laat ik er slechts een noemen die ik recent tegenkwam. Een plaatselijke kunstinstelling, die deels door overheden gesubsidieerd en daarnaast door een aantal andere partijen gesponsord wordt, is zowel een Stichting als een BV. Zij noemt zichzelf het liefst een kunstenaarsinitiatief, maar gedraagt zich feitelijk als een commerciële galerie door een aan haar contractueel (!) verbonden jonge kunstenaar te verbieden om een werk rechtstreeks te verkopen aan een kunstliefhebber tijdens een kunstbeurs waaraan deze kunstenaar op eigen initiatief deelnam. De instelling eiste bij verkoop een percentage van de verkoopprijs terwijl zij als instelling geen enkel deel uitmaakte van de organisatie die de kunstenaar een gratis podium gaf. De betreffende instelling lijkt de oorsprong van haar bestaan geheel vergeten te zijn: dat is het zo goed en goedkoop mogelijk faciliteren van de aloude, ambachtelijke grafische technieken middels toegankelijke werkplaatsen voor beeldende kunstenaars. Hier lijkt voor de overheid een bijzondere taak weggelegd: het subsidiëren van deze bijzondere druktechnieken om te voorkomen dat deze kennis in het digitale geweld van de moderne tijd verloren gaat. De huidige activiteiten van deze instelling zoals het uitgeven, printen en deelnemen aan kunstbeurzen horen daar volstrekt niet bij; dat doen onafhankelijke, commerciële partijen veel beter en vaak goedkoper. Dat geldt ook voor het verstrekken van rare opdrachten aan kunstenaars, zoals het ontwerpen van kleurplaten die door vluchtelingen mogen worden ingekleurd. Misschien is het een goed idee om de huidige locatie van de hier bovenbeschreven kunstinstelling, na een flinke afslanking, te verplaatsen naar het Openluchtmuseum in Arnhem. Een plek met heel veel mogelijkheden: het werken in nagebouwde (historische) ateliers en werkplaatsen, het afdrukken op vers geschept papier uit de nabijgelegen molen, de (actieve) participatie van een miljoenenpubliek, het ontwikkelen van nieuwe concepten en het bieden van een structurele bron van (deel)inkomsten en promotie voor gepassioneerde beeldende kunstenaars.

Illusies

De overtreffende trap.

Ivo Niehe begon ooit met programma’s op TV die ons de rijkste, de succesvolste, de slimste of de avontuurlijkste medeburgers toonden. Vele afleveringen later, zijn zowat alle denkbare superlatieven voorbijgekomen die er te plakken waren op de uitzonderlijke levens van hen die het gewone leven al lang ontstegen waren en waaraan wij ons, als een stelletje zielige, angstige en beperkte stervelingen konden vergapen. Zijn evenknie Matthijs van Nieuwkerk doet het in zijn programma De Wereld Draait Door nog eens dunnetjes over. Termen als subliem, geweldig, super, ongelooflijk, uniek en fantastisch komen in haast ieder onderwerp in zijn programma veelvuldig en in sneltreinvaart voorbij waarbij en passant de wereldproblemen ter plekke aan tafel worden opgelost door rappers, deejays, entertainers en oud- schaatsers.
Beide programma’s bieden troost voor een moment, ook al weet je dat de volgende dag de waarheid achterhaald en de hoop vervlogen is. Het lijkt er sterk op dat we graag leven in een wereld van illusies. Zij overstijgen ons dagelijkse bestaan. Een roes, een geloof, een ambitie, een droom, een streven, een verslaving, een passie of een overtuiging doet ons echt leven, ook al worden onze verwachtingen nimmer ingelost en leiden we in anonimiteit het leven van amateurs.

Misschien kan de beeldende kunst hier een rol spelen.