Natuurterreinen

Staatsbosbeheer.

Staatsbosbeheer in Nederland is door bezuinigingen gedwongen om uiterst kleine en versnipperde stukjes zogenaamde “natuurterreinen” te veilen die buiten de hoofdstructuur van natuurgebieden gelegen zijn in overwegend agrarische gebieden. De term natuurterrein is hier volstrekt misplaatst. Je zou het onbenutte of onnuttige grond kunnen noemen. De nieuwe kopers zullen deze terreinen  niet onaangetast laten vanwege hun natuurwaarde maar zullen deze optimaal willen benutten. Het hek is nu van de dam. Het laat zich raden dat er binnenkort hele rare dingen gaan gebeuren in het Nederlandse landschap. Het is definitief afgelopen met ons zelfbeeld van Nederland met groene weilanden, gouden akkers, blauwe luchten, vlijtige molens en verre horizonnen. Een simpele verzameling afbeeldingen, ontleend aan Google, volstaat om een voorlopige invulling te geven aan dit horrorscenario. Wat te denken van motorclubs, sm-resorts en xtc-labs? Laat staan beeldentuinen. 

Principes

Een verleiding weerstaan.

In een van de zalen van de Schouwburg in Arnhem voerde ik einde 1970 ter gelegenheid van een SLAK- feest (SLAK staat voor Stichting Leniging Ateliernood Kunstenaars) een performance uit. In voorbereiding op mijn performance had ik de zaal volgestort met wit zand waarmee ik een aantal realistische zandbeelden maakte en waarin ik meerdere gedemonteerde orgels plaatste waardoor de elektrische circuits van deze orgels sterk ontregeld werden. Tijdens mijn performance had ik mij met plakelementen fysiek verbonden met dit chaotische systeem en werkte ik verder aan de zandbeelden waarbij iedere aanraking van mijn handen met het zand hoorbaar werd in een verrassende doch absurde geluidsmix. Ik heb dit project, net als vele andere projecten, nooit gedocumenteerd omdat ik destijds van mening was dat ieder document van een tijdelijke beeldende actie toch maar een vervalsing was van het oorspronkelijke beeldende werk dat ik vooral in situ maakte. Ik vraag mij nu wel eens af waarom ik toen zo principieel hierin was. Op die momenten zou ik het documentatiemateriaal dat vast nog ergens bij derden bestaat willen terughalen. Toch ga ik dat niet doen. Iedereen kent dat gevoel. Je computer crasht, je vreest om een deel van je leven te verliezen omdat je zoveel bestanden kwijt bent die je niet hebt gesaved maar die je zo dierbaar waren. Dat gevoel duurt maar heel even tot het moment dat je merkt dat je leven gewoon doorgaat. 

Image

Het is niet wat het lijkt.

Industrielandschap X detail. Acryl/op papier. Nico Schulte.

Stedelijk landschap X detail. Acryl op papier. Nico Schulte.

Uitgaande van het gegeven dat metaforen bij de waarneming van de alledaagse werkelijkheid een belangrijke rol spelen - neem bijvoorbeeld de metafoor hemel en aarde - en je maakt vervolgens uit het rijke arsenaal van beeldmiddelen zoals punt, lijn, vlak, contrast, structuur of vlakverdeling een selectie, dan ontstaan er, onder de voorwaarde dat je die set van beeldmiddelen met enige soepelheid en variatie toepast bij het schilderen met witte en zwarte verf (en haar mengtinten) in langgerekte stroken op papier, na het inkaderen van delen van die geschilderde stroken, bij verrassing ongekende beelden van landschappen in het oog van de kijker. Die landschappen kunnen stedelijke landschappen, zee-, industrie-, heide- of winterlandschappen zijn. Blijkbaar kun je die beelden – die niet verwijzen naar een bestaand landschap en in feite niet meer zijn dan louter illusies – oproepen door vooraf met een "onzichtbare hand" een soort van regie toe te passen. Ook in onze “echte” wereld worden vele dynamische processen door onzichtbare, diepere, onderliggende patronen bepaald. We kennen die patronen ook wel als codes, fractalen, symmetrieën of algoritmen. De hier bovenstaande beschrijving is in zekere zin toepasbaar op allerlei andere terreinen waarbij het gaat om beeldvorming. Actueel is de politieke discussie over de vraag of Eerste Kamerleden in Nederland bij het beoordelen van wetten de (commerciële) belangen van hun broodheren niet teveel zouden dienen. Het verweer van deze Kamerleden is dat zij hun onafhankelijkheid zeer hoog hebben zitten door in de Kamer niet het woord te voeren over onderwerpen waar zij in hun professionele leven direct bij betrokken zijn. Dit is een staaltje pure beeldvorming, waar wij natuurlijk niet intrappen. Wie gelooft nu echt dat buiten het zicht van de Kamer de fracties niet overleggen met het veld? Daar is de "onzichtbare hand" optimaal aanwezig en vindt de afstemming, beïnvloeding en sturing geheel ongezien plaats.   

War

Eenvoud.

Een ladder, een opening en een staaf. De atoomzuil van Enrico Fermi is in al haar eenvoud haast romantisch. Het zou ook zomaar een onschuldige beeldende installatie kunnen zijn. Hoe verraderlijk is echter de werkelijkheid. Dit project ging vooraf aan de bombardementen op Japan met als doel de oorlog te beëindigen. Met vreselijke gevolgen. Het beeld van de enorme energie die bij kernreacties vrij komt staat in schril contrast met het haast kinderlijke beeld dat deze ontwerpschets ons geeft. We zien een eenvoudig bouwsel van gestapelde blokken waartegen een trapje staat om de drie gaten te bereiken waarvan in een gat een staaf gestoken is. Om het vierde gat te bereiken zal je eerst van het trapje af moeten stappen om het daarna te verplaatsen en er opnieuw op te klimmen. Staande op dit trapje moet je geheel handmatig en puur op je gevoel die staven in- en uitschuiven om bij de holten met uranium te geraken. Ik weet niet of het Enrico Fermi zelf was die deze haast onmogelijke klus uiteindelijk met succes klaarde. Feit is wel dat slechts een paar jaar later de kernbommen op Japan vielen. De kernrampen in Rusland en Japan, de dreiging van Iran en het immense afvalprobleem hebben de kernsplitsing als een vreedzame leverancier van energie er niet groter op gemaakt. Ook Noord Korea dreigt nu met een kernaanval. Je zou er bang van worden ware het niet dat de president van Zuid Korea, Mevrouw Park, zeer onderkoeld heeft gereageerd op de uiterst doorzichtige strategie van Noord Korea om hulp af te dwingen omdat het land in feite failliet is. Hoe zit het eigenlijk met de kernfusie? Zij beloofde ons ooit schone energie, net zoals energie uit zon, wind, waterstof, getijde, aardwarmte en biomassa. Deze vormen van energie kun je niet meer, zoals kernenergie, als een machtsmiddel inzetten. Hoewel Amerika en Europa nog wel een paar atoombommen achter de hand hebben, lijkt de grootste dreiging te bestaan in aanvallen op onze uiterst kwetsbare infrastructuur en softwaresystemen. Hier schuilt het grootste gevaar voor onze veiligheid. Kunnen wij die niet zelf als een machtsmiddel inzetten? 

Wild

Herten.

Herten op de Hoge Veluwe.

Hoewel ik al tientallen jaren de Hoge Veluwe bezoek kende ik het bestaan van het wild op dit natuurterrein slechts vanuit de media. Toen ik onlangs op weg was naar het Kröller-Müller Museum zag ik met behulp van de zoomfunctie van mijn recent aangeschafte Aiptek HD videocamera van nauwelijks 100 euro voor het eerst "echte" herten. Het heeft mij aan het denken gezet. Die natuur is er natuurlijk niet zomaar, daar zit mensenwerk achter met allerlei beleids- en beheersinstanties. In de wereld van de kunsten is het eigenlijk niet anders. Wat wij als publiek mogen zien wordt in grote mate bepaald door de ouderwetse hiërarchieën van overheden, instituten en kapitaalkrachtigen. Hoe autonoom en vrij is de kunst eigenlijk? Marcel Duchamp verklaarde ooit dat alles kunst kon zijn, Joseph Beuys verklaarde dat iedereen een kunstenaar was en Marshall McLuhan verklaarde dat iedereen kunst kon bezitten. Het fenomeen Internet heeft al deze idealen nog eens bevestigd. Maar wat is er van terecht gekomen? Het wordt tijd om de wilddrempels rond het Kröller-Müller Museum eens te verwijderen en het wild met de kunst te confronteren.

Archetype

 Boot.

Romp van een boot op een industrieterrein in Arnhem.

In de filosofie gaat het om de vraag: "hoe kunnen we de dingen die we menen te kennen eigenlijk kennen?" Op een verlaten industrieterrein in Arnhem zag ik deze zwart geteerde ijzeren romp die ondersteund werd met ijzeren palen en autobanden. De mast, het roer en de kajuit ontbraken. Ik zag een boot die eigenlijk geen boot was. Ik had hier zonder twijfel te doen met een archetype, een geïdealiseerd oermodel van een boot. In mijn ogen een prachtig beeld dat een boot representeerde. Ontegenzeggelijk is het daarmee een kunstobject geworden. Niets meer aan doen. Helaas. Gelijk de boer die voortploegt en de schoonheid van het landschap niet ziet, zal ook de eigenaar van de boot, zo nam ik aan, de schoonheid ervan niet onderkennen en de boot opknappen om er mee te gaan varen. Dan wordt het gewoon weer een boot, ware het niet dat iemand mij vertelde dat deze boot nooit een echte boot geweest is. Ik had het zelf kunnen zien. Voor- en achtersteven zijn immers volstrekt identiek. "Mijn" boot is het laatst overgebleven schip dat ooit deel uit maakte van een Schipbrug over de Rijn bij Arnhem. Op de site van de Universiteit Twente las ik overigens een prachtige scriptie van Sharon Bolhuis over de vraag “In hoeverre kunnen archetypen met behulp van vormkenmerken gevisualiseerd worden?”. Zie:

http://essay.utwente.nl/61294/1/Bolhuis_Sharon_-s_0164011_scriptie.pdf

Back to basic

Drippings.

"Dripping IX" (detail).

Ooit maakte ik zogenaamde "drippings". Ik liet in talloze sessies verf vanaf diverse hoogtes op het doek of het papier druppelen. Het toeval speelde daarbij een belangrijke rol. De Amerikaanse expressionist Jackson Pollock, we kennen hem ook als "Jack the Dripper", ging mij reeds voor. Wie in een dergelijke sessie de kwast of spuit ook hanteert, meestal ontstaat er een abstract soort beeld dat we ook wel kennen als een "all-over structure". Het is een beeld dat grafisch gezien interessant is, maar dat op geen enkele manier ook maar enige betekenis heeft, laat staan dat het iets voorstelt. Als je, uitgedrukt in pixels of bites, al die verfspatten vergelijkt met al die meningen die je tegenwoordig op het internet kunt vinden, zijn ze beiden van dezelfde orde. Ik moest hieraan denken toen ik de discussies in de media hoorde over de stand van zaken in de journalistiek. Niet gehinderd door enige kennis maar wel getrickerd door de belanghebbenden bij een zo intensief mogelijk internetdataverkeer, vallen de meningen van de onnozelen en onwetenden als verfspatten in snel tempo over elkaar heen. Het is zeer begrijpelijk dat er in de media initiatieven zijn om aan dit zielloze moeras van speculaties, onwaarheden en leugens te ontsnappen. Rob Wijnberg, filosoof en voormalig hoofdredacteur van Nrc.next, heeft het initiatief genomen om via crowd funding geld te verzamelen voor een nieuwe, digitale kwaliteitskrant. Zie: https://decorrespondent.nl/  Dit klonk mij erg sympathiek in de oren - ik had het geld al bijna overgemaakt - totdat mijn dochter mij vertelde dat dit initiatief niet meer was dan hetzelfde dat we al kennen binnen de gevestigde media en ik ter bevestiging daarvan een kritische, zo niet negatieve reactie las van Maarten Keulemans op dit initiatief: http://www.volkskrant.nl/vk/nl/3184/opinie/article/detail/3414602/2013/03/24/Toppers-vernieuwende-de-Correspondent-gewoon-gevestige-elite.dhtml  
Eigenlijk pleit alles tegen dit initiatief: 12 van de 13 initiatiefnemers zijn mannen, vaak afgestudeerd aan de UVA, afkomstig uit de Grachtengordel en gevestigd in de oude media. Toch wil ik hen een kans geven.  

Piggiwiggia Pyramidalis



De verbeelding aan de macht.

In de Volkskrant van woensdag 20 maart 2013 las ik een ingezonden bijdrage van de econoom en publicist Ewoud Jansen met de titel “Euro-ellende te danken aan de praatjesmakers”. Een bijzonder scherp stuk waarin hij betoogt dat de politici, door hem ook wel de verbeelders en praatjesmakers genoemd, zich met drogredenen en wenkende vergezichten meester hebben gemaakt van de verbeelding ten koste van de nuchtere analytici, de natuurkundigen of de dingenmakers. Ik ben het met hem eens. “De verbeelding aan de macht” was ooit een gevleugelde uitdrukking waarin de kunstenwereld zichzelf goed kon herkennen en op grond waarvan zij meende dat zij er politiek en maatschappelijk toe deed. Het perverse subsidiesysteem dat hiervan het gevolg was, heeft de verbeelders en de praatjesmakers, die zich bij uitstek op het voor hen natuurlijke terrein van de kunsten hadden kunnen manifesteren, monddood gemaakt. Kunst is geen enkele kritische factor meer. De politici hebben zelfs ook de kunstenaars de verbeelding afgepakt.

Roofbank

Spellingscontrole.

Ik heb nu 50 artikelen over kunst geschreven op Blogspot. Een jaartje geleden ben ik daarmee begonnen. Zomaar, out of the blue, daartoe uitgenodigd door Google die mij een platvorm bood met een eenvoudige structuur om er berichten op te plaatsen, deze vorm te geven en toegankelijk te maken voor derden. De spellingscontrole is daarbij een zeer goed bruikbare functie. Tegelijkertijd verrast zij mij iedere keer weer. In mijn laatste artikel werd de term Rabobank onder andere vertaald met Roofbank. Het is alsof een spellingscontrole- programma dan even met je meedenkt en een kritisch, inhoudelijk oordeel velt. In eerste instantie denk je, dat is gewoon toeval. Maar het zou in tweede instantie best zo kunnen zijn dat Google mijn persoonlijke internetgedrag heel goed kent en op grond daarvan mij deze overigens prachtige term heeft aangeboden. Ik trek er nu nog geen conclusie uit, maar als ik nog meer artikelen ga napluizen op de termen die Google mij in haar spellingsprogramma voorstelde kom ik ongetwijfeld nog veel meer interessante voorbeelden tegen. De term Blogspot wordt door het eigen spellingsprogramma van Google vertaald met Bloempot, Volgspot, Bloedspoor en Bloedspat. Ik hoop dat de vertaling van Google van de laatste twee termen niet op haar eigen internetgedrag is gebaseerd.

Sorry

Met Sartre zeg ik sorry.

Het lijkt heel simpel om sorry te zeggen of het spijt mij. Wat is daar nu zo moeilijk aan? In het voorbijgaan zeggen we dat iedere dag wel eens tegen elkaar. Niets is echter minder waar. Onze eigen wielerheld Boogert heeft bekend doping te hebben gebruikt. Hij heeft jarenlang gelogen over zijn dopinggebruik en heeft nu eindelijk zijn spijt betuigd. Hij moest wel. De sponsor Rabobank verlangde resultaten* en links en rechts werd hij, op wat maar enigszins op een flauwe helling leek, voorbij gereden door amateurs op het buitenblad. In de media viel vervolgens iedereen over elkaar heen in hoeverre zijn spijtbetuiging wel of niet oprecht was. Talloze vergelijkingen werden er getrokken met spijtbetuigingen van wielrenners, moordenaars, fraudeurs, pedofielen en verkrachters. Je kunt in de media nu eenmaal beroemd worden met wanprestaties of met de ellende die je anderen bezorgd. Maar laten we wel wezen. Boogert verdient desondanks ieders respect, al was het alleen maar dat niemand, hoe groot de druk ook is, gedwongen kan worden om zichzelf te beschuldigen. Hij is in goed gezelschap, in navolging van een handvol Amerikanen, Duitsers, Nederlanders en Denen. De Engelsen en Australiërs laten het vooralsnog afweten maar zullen ongetwijfeld door sterk afnemende prestaties zichzelf verraden. Spanjaarden, Belgen en Italianen blijven gewoon alles doen dat God verboden heeft. Zij zullen het woord spijt nooit over hun lippen krijgen. Dat doet mij herinneren aan mijn bedrijfsarts. Ooit werkte ik in het kunstonderwijs. Toen ik ernstig ziek werd en bij mijn bedrijfsarts verscheen meende zij, zonder ook maar enig onderzoek te doen of zelfs naar mijn verhaal te luisteren, dat ik in staat was om te werken. Een paar dagen daarna onderging ik een zeer ingrijpende operatie. Toen ik haar daar later op aansprak kreeg zij het woord sorry niet over haar lippen. Of gewoon zeggen: het spijt mij. Het lukte haar niet. Ik besloot toen om een tuchtrechtelijk traject te gaan. Een paar jaar en vele dossiers later heeft het medisch tuchtcollege haar berispt. Zoveel kosten gemaakt en zoveel moeite gedaan, voor wat? Zij is nu nog steeds werkzaam binnen haar beroep. Er is door deze zaak helemaal niets veranderd. Ik had weliswaar mijn genoegdoening gekregen maar liever had ik gewoon van haar zelf willen horen dat ze fout zat. Blijkbaar is onze samenleving zo gejuridiseerd dat al onze intermenselijke contacten daardoor verstikt worden. En ik deed daar ook gewoon aan mee. Met Sartre zeg ik sorry.
 http://www.nationaletoneel.nl/voorstellingen/sartre-zegt-sorry/agenda 

* De sponsor Rabobank heeft in de media op het niveau van de directie en het bestuur iedere kennis over het structureel gebruik van doping binnen de Raboploeg ontkent.